به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجتالاسلام والمسلمین مهدی صارمی، پژوهشگر و استاد سطوح عالی حوزههای علمیه، امروز پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت ماه در یکی دیگر از نشستهای تخصصی مجازی «سحرگاه سرخ» که به همت روابط عمومی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی و انجمن علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی برگزار شد، به بررسی موضوع نقش مردم در حکمرانی اسلامی؛ مطالعه تطبیقی الگوی جمهوری اسلامی ایران و امارات متحده عربی پرداخت.
وی با اشاره به مفهوم حکمرانی، اظهار کرد: اصطلاح حکمرانی در ادبیات علمی جهان از دهه ۱۹۸۰ میلادی به طور جدی مطرح شد. در جامعه ایران نیز این مفهوم تقریبا از دهه ۱۳۹۰ شمسی وارد ادبیات علمی و مدیریتی شد. البته هرچند این واژه در ادبیات جدید مطرح شده است، اما مفهوم آن در تاریخ تمدنها سابقهای طولانی دارد.
حجتالاسلام والمسلمین صارمی افزود: در گذشته نیز انواع الگوهای حکومتداری از نظامهای پادشاهی گرفته تا ساختارهای قبیلهای یا مدلهای مختلف حکومتی در تمدنهای گوناگون وجود داشته است.
وی ادامه داد: آنچه در ادبیات جدید حکمرانی اهمیت پیدا کرده، تأکید بر تنوع نقشآفرینان در اداره جامعه است؛ به این معنا که پیشرفت یک جامعه تنها با تمرکز قدرت در دست یک حاکم یا مدیر امکانپذیر نیست، بلکه باید مجموعهای از بازیگران اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در آن مشارکت داشته باشند.
استاد سطوح عالی حوزههای علمیه خاطر نشان کرد: در رویکرد جدید حکمرانی، تأکید از مدیریت کاملاً متمرکز به سمت مدیریت شبکهای تغییر یافته است؛ یعنی علاوه بر دولت، بخش خصوصی، نهادهای مدنی و به ویژه تودههای مردم نیز باید در اداره جامعه نقشآفرینی کنند.
به گفته وی در برخی الگوهای حکمرانی ممکن است نقش مردم چندان جدی گرفته نشود و صرفاً نهادهای اقتصادی یا مدنی فعال باشند، اما در مدل حکمرانی اسلامی، حضور و مشارکت مردم جایگاه بسیار مهمی دارد.
استاد سطوح عالی حوزههای علمیه با اشاره به مبانی قرآنی مشارکت مردم در حکمرانی اسلامی گفت: یکی از آیات مهم در این زمینه آیه ۲۵ سوره حدید است که میفرماید: «لقد أرسلنا رسلنا بالبینات و أنزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط». بر اساس این آیه، خداوند پیامبران را همراه با نشانههای روشن، کتاب آسمانی و معیار تشخیص حق و باطل فرستاد تا مردم خودشان قیام به قسط و عدالت کنند.
وی توضیح داد: در این آیه نقش مردم در تحقق عدالت بسیار پررنگ است. تعبیر «لیقوم الناس بالقسط» نشان میدهد که اقامه عدالت صرفاً وظیفه حاکمیت نیست، بلکه مردم نیز در تحقق آن نقش فعال دارند. بنابراین مشارکت مردم در نگاه اسلامی صرفاً یک انتخاب نیست، بلکه تکلیفی عمومی برای تحقق عدالت اجتماعی محسوب میشود.
جلوههای مشارکت مردمی در فقه اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین صارمی با اشاره به برخی نمونههای فقهی، افزود: در فقه اسلامی موارد متعددی وجود دارد که نشاندهنده نقش گسترده مردم در اداره امور جامعه است. برای مثال در موضوع احیای اراضی موات، روایات متعددی وجود دارد که بر اساس آن هرکس زمین مردهای را آباد کند، مالک آن خواهد شد. این موضوع نشان میدهد که اسلام حتی در حوزهای مانند زمین که در بسیاری از نظامهای سیاسی جهان به طور کامل در اختیار حکومت است، نقش مردم را بسیار جدی دانسته است.
وی ادامه داد: در بسیاری از نظامهای سیاسی، زمین جزو مهمترین ابزارهای قدرت حاکمیت به شمار میرود، اما در نگاه اسلامی مردم میتوانند با آبادسازی زمین در توسعه سرزمین نقش مستقیم داشته باشند و مالکیت آن را نیز به دست آورند.
این پژوهشگر حوزوی همچنین به نقش نهادهای اجتماعی در حکمرانی اسلامی اشاره کرد و گفت: در گذشته مساجد از استقلال قابل توجهی برخوردار بودند و مدیریت بسیاری از امور اجتماعی در بستر مسجد انجام میشد. حتی در برخی اختلافات میان مردم، نهادی به نام «قاضی تحکیم» وجود داشت که بدون نیاز به مراجعه به دستگاه قضایی رسمی، اختلافات را حل و فصل میکرد.
وی افزود: نمونه دیگر مشارکت اجتماعی در اسلام، مسئله «عاقله» در پرداخت دیه است. در مواردی که فردی به طور غیرعمد مرتکب قتل یا آسیب شود، پرداخت دیه صرفاً بر عهده فرد نیست، بلکه بستگان نزدیک او نیز در این مسئولیت سهیم هستند. این نشان میدهد که در ساختار اجتماعی اسلام، خانواده و خویشاوندان نیز در حل مسائل اجتماعی نقش دارند.
حجتالاسلام والمسلمین صارمی با اشاره به آموزههای قرآنی در زمینه حل اختلافات خانوادگی، اظهار کرد: قرآن کریم در موضوع اختلاف میان زن و شوهر تأکید میکند که از هر یک از خانوادهها فردی به عنوان حکم انتخاب شود تا اختلاف را حل کنند. این سازوکار نشان میدهد که اسلام تلاش میکند بسیاری از مسائل اجتماعی ابتدا در سطح خانواده و جامعه حل شود و تنها در صورت ضرورت به نهادهای رسمی ارجاع داده شود.
مبنای عقلی مشارکت مردم در حکمرانی
وی در ادامه به مبنای عقلی مشارکت مردم در حکمرانی اشاره کرد و گفت: یکی از اهداف مهم در اسلام رشد انسانهاست و این رشد از طریق عمل آگاهانه و انتخاب آزادانه تحقق پیدا میکند. اگر دولت تمام امور را به جای مردم انجام دهد، فرصت رشد از جامعه گرفته میشود. بنابراین مشارکت مردم در اداره جامعه نهتنها یک اصل اجتماعی بلکه لازمه رشد انسانی نیز هست.
وی افزود: همچنین مشارکت در یک فعالیت اجتماعی حس تعلق ایجاد میکند. هنگامی که افراد در شکلگیری یک پدیده نقش داشته باشند، آن را متعلق به خود میدانند و برای حفظ و ارتقای آن تلاش میکنند.
استاد سطوح عالی حوزههای علمیه در بیان نمونهای از تجربههای مردمی در سالهای ابتدایی انقلاب اسلامی گفت: در برخی پروژههای مسکن برای محرومان دو روش اجرا شد. در یک روش مصالح در اختیار مردم قرار میگرفت تا خودشان خانه را بسازند و در روش دیگر خانهها به طور کامل ساخته و تحویل داده میشد. تجربه نشان داد خانههایی که مردم خود در ساخت آن مشارکت داشتند، حس تعلق بیشتری ایجاد میکرد و مردم در نگهداری آن نیز مسئولانهتر رفتار میکردند.
ساختار سیاسی در امارات متحده عربی
وی در ادامه به بررسی تطبیقی وضعیت ایران و امارات پرداخت و گفت: امارات متحده عربی کشوری متشکل از هفت امارت است که هرکدام حاکم خاص خود را دارند. این حاکمان شورایی را تشکیل میدهند که در نهایت رئیس کشور را انتخاب میکند. در این سازوکار، مردم نقشی در انتخاب رئیس کشور ندارند.
حجتالاسلام والمسلمین صارمی ادامه داد: در این کشور نهادی به نام شورای ملی فدرال وجود دارد که ۴۰ عضو دارد. نیمی از این اعضا توسط حاکمان امارتها منصوب میشوند و نیمی دیگر توسط گروه محدودی از شهروندان که از سوی حکومت تعیین میشوند انتخاب میشوند. با این حال این شورا صرفاً نقش مشورتی دارد و اختیار قانونگذاری واقعی در اختیار آن نیست.
وی درباره ساختار اقتصادی امارات، اظهار کرد: امارات توانسته با جذب سرمایه خارجی و ایجاد یک مرکز مالی منطقهای به رشد اقتصادی قابل توجهی دست یابد. با این حال بخش عمده جمعیت این کشور را مهاجران تشکیل میدهند و تنها حدود ده درصد جمعیت، شهروندان بومی امارات هستند.
استاد سطوح عالی حوزههای علمیه افزود: بخش بزرگی از نیروی کار، متخصصان و مدیران اقتصادی این کشور از خارج تأمین میشوند. در نتیجه اقتصاد امارات تا حد زیادی وابسته به سرمایه و نیروی انسانی خارجی است و بخش زیادی از رفاه شهروندان از محل درآمدهای نفتی و سرمایههای خارجی تأمین میشود.
حجتالاسلام والمسلمین صارمی با مقایسه دو الگو، گفت: در ایران بخش قابل توجهی از فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی به صورت مردمی شکل میگیرد. هیئتهای مذهبی، مساجد، کانونهای فرهنگی، گروههای جهادی و بسیاری از نهادهای واسط اجتماعی نمونههایی از این مشارکت گسترده هستند.
وی ادامه داد: در مقابل، در امارات فعالیتهای فرهنگی عمدتاً توسط دولت طراحی و اجرا میشود. ساخت موزهها، مراکز فرهنگی یا رویدادهای بزرگ عمدتاً با سرمایه و برنامهریزی دولت انجام میشود و مردم بیشتر نقش مصرفکننده دارند تا نقشآفرین.
پیامدهای مشارکت مردمی در پایداری اجتماعی
وی تأکید کرد: مشارکت گسترده مردم در اداره جامعه موجب افزایش حس تعلق و پایداری اجتماعی میشود. هنگامی که مردم یک نظام سیاسی را متعلق به خود بدانند، در شرایط بحران نیز از آن حمایت میکنند.
حجتالاسلام والمسلمین صارمی خاطرنشان کرد: تجربههای تاریخی نشان داده است که در شرایط بحران، نظامهایی که بر مشارکت مردمی تکیه دارند از پایداری بیشتری برخوردارند، زیرا مردم خود را بخشی از ساختار اجتماعی و سیاسی میدانند و در حفظ آن مشارکت میکنند.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد: با تقویت الگوی حکمرانی مردمی و رفع موانع موجود، ظرفیتهای مشارکت مردمی در جمهوری اسلامی ایران بیش از پیش شکوفا شود.
انتهای پیام/
نظر شما